Η επίτευξη εγκυμοσύνης αποτελεί για πολλά ζευγάρια μια φυσική και αναμενόμενη εξέλιξη. Ωστόσο, όταν η σύλληψη δεν επιτυγχάνεται, απαιτείται πλήρης έλεγχος υπογονιμότητας.

Ως υπογονιμότητα ορίζουμε την αδυναμία επίτευξης κύησης μετά από 12 μήνες συστηματικών, ελεύθερων σεξουαλικών επαφών χωρίς χρήση αντισύλληψης σε γυναίκες ηλικίας κάτω των 35 ετών. Στις γυναίκες ηλικίας 35 ετών και άνω, το χρονικό αυτό διάστημα περιορίζεται στους 6 μήνες, καθώς η σύλληψη επηρεάζεται σημαντικά από την ηλικία και απαιτείται ταχύτερη διερεύνηση.

Η υπογονιμότητα διακρίνεται σε πρωτοπαθή, όταν δεν έχει προηγηθεί καμία εγκυμοσύνη, και σε δευτεροπαθή, όταν υπάρχει ιστορικό τουλάχιστον μίας προηγούμενης κύησης, ανεξαρτήτως της έκβασής της. Πρόκειται για ένα συχνό ιατρικό ζήτημα, καθώς εκτιμάται ότι περίπου ένα στα έξι ζευγάρια θα χρειαστεί να υποβληθεί σε διαγνωστικό έλεγχο γονιμότητας κατά τη διάρκεια της αναπαραγωγικής του ηλικίας.

Οι παράγοντες που μπορεί να επηρεάζουν τη γυναικεία γονιμότητα είναι πολλοί. Η ολοκληρωμένη διερεύνησή τους προϋποθέτει έναν συνδυασμό εργαστηριακών και απεικονιστικών εξετάσεων, ώστε να αξιολογηθεί με ακρίβεια η αναπαραγωγική λειτουργία.

Λαπαροσκόπηση

Η λαπαροσκόπηση πραγματοποιείται υπό γενική αναισθησία και μπορεί να έχει είτε καθαρά διαγνωστικό είτε και θεραπευτικό χαρακτήρα. Στη διαγνωστική της μορφή, πρόκειται για ήπια ελάχιστα επεμβατική χειρουργική μέθοδο κατά την οποία εισάγεται ένα ειδικό οπτικό εργαλείο, το λαπαροσκόπιο, μέσω πολύ μικρής τομής. Με τον τρόπο αυτό ο γιατρός μπορεί να έχει άμεση επισκόπηση των έσω γεννητικών οργάνων, δηλαδή των ωοθηκών, της μήτρας και των  σαλπίγγων, καθώς και άλλων οργάνων της κοιλιακής χώρας.

Η λαπαροσκόπηση επιτρέπει τη διάγνωση παθολογικών καταστάσεων που συχνά συνδέονται με υπογονιμότητα, όπως:

• ενδομητρίωση
• πυελικές συμφύσεις
• κύστεις ωοθηκών
• ινομυώματα

Εφόσον απαιτείται, μπορεί να συνδυαστεί και με άμεση χειρουργική αποκατάσταση των ευρημάτων. Η συνήθης διάρκεια νοσηλείας είναι ένα βράδυ.

Υστεροσκόπηση

Η υστεροσκόπηση αποτελεί, επίσης, ελαφρά χειρουργική τεχνική, η οποία διενεργείται χωρίς εξωτερικές τομές. Ένα λεπτό οπτικό όργανο, το υστεροσκόπιο, εισάγεται διαμέσως του τραχήλου στη μήτρα, επιτρέποντας τον άμεσο έλεγχο της ενδομητρικής κοιλότητας.

Με τη μέθοδο αυτή αξιολογούνται:

• ενδομητρικοί πολύποδες
• ινομυώματα
• ενδομητρικές συμφύσεις
• συγγενείς ανωμαλίες, όπως τα διαφράγματα της μήτρας

Εφόσον, κατά τον έλεγχο διαπιστωθεί κάποια παθολογία, μπορεί στον ίδιο χρόνο να πραγματοποιηθεί αφαίρεση ή χειρουργική διόρθωση. Η διάρκεια της επέμβασης κυμαίνεται συνήθως από 10 έως 30 λεπτά και δεν απαιτείται νοσηλεία.

Σε περίπου ένα τρίτο των ζευγαριών που αντιμετωπίζουν υπογονιμότητα, ο βασικός αιτιολογικός παράγοντας αφορά τον άνδρα. Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι ένας άνδρας μπορεί να είναι κλινικά υγιής και χωρίς εμφανή συμπτώματα, ωστόσο η ποιότητα του σπέρματός του να είναι μειωμένη.

Η διερεύνηση της ανδρικής γονιμότητας βασίζεται στις ακόλουθες εξετάσεις:

Σπερμοδιάγραμμα

Το σπερμοδιάγραμμα αποτελεί τη θεμελιώδη και σημαντικότερη εξέταση για την αξιολόγηση και τη διευρεύνησητης ανδρικής γονιμότητας.

Κατά την ανάλυση του δείγματος προσδιορίζονται με ακρίβεια:

• ο αριθμός των σπερματοζωαρίων
• η κινητικότητά τους
• η μορφολογία τους

Η συλλογή του σπέρματος γίνεται με αυνανισμό, έπειτα από σεξουαλική αποχή 3-7 ημερών. Ιδανικά, η λήψη πραγματοποιείται σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο της μονάδας υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, ώστε το δείγμα να εξεταστεί άμεσα από το εξειδικευμένο εργαστηριακό προσωπικό, χωρίς να επηρεαστεί από εξωτερικούς παράγοντες, όπως η θερμοκρασία ή ο χρόνος μεταφοράς.

Αντισπερματικά Αντισώματα

Κατά την επεξεργασία του σπερμοδιαγράμματος ελέγχεται παράλληλα και η πιθανή παρουσία αντισπερματικών αντισωμάτων.

Η ανίχνευσή τους υποδηλώνει ότι ο οργανισμός του άνδρα έχει αναπτύξει ανοσολογική αντίδραση έναντι των ίδιων των σπερματοζωαρίων. Η κατάσταση αυτή μπορεί να επηρεάζει σημαντικά την ικανότητα του σπέρματος να διεισδύσει στη τραχηλική βλέννα και να γονιμοποιήσει το ωάριο, μειώνοντας έτσι τη γονιμότητα.

Έλεγχος Κατακερματισμού DNA Σπέρματος

Πρόκειται για πιο εξειδικευμένη εργαστηριακή εξέταση, η οποία αξιολογεί το ποσοστό κατακερματισμού του DNA στην κεφαλή των σπερματοζωαρίων.

Συστήνετα,ι κυρίως, σε περιπτώσεις:

• επαναλαμβανόμενων αποτυχιών εξωσωματικής γονιμοποίησης
• ιστορικού αποβολών
• αποτυχίας σχηματισμού βλαστοκύστεων
• χαμηλής ποιότητας εμβρύων σε κύκλους IVF

Όταν το ποσοστό σπερματοζωαρίων με κατακερματισμένο γενετικό υλικό υπερβαίνει το 25%, η αναπαραγωγική πρόγνωση θεωρείται επιβαρυμένη.

Υπερηχογράφημα Οσχέου

Το υπερηχογράφημα οσχέου συμπληρώνει τον διαγνωστικό έλεγχο, επιτρέποντας την εκτίμηση της μορφολογίας των όρχεων και την ανίχνευση πιθανής παθολογίας, όπως η κιρσοκήλη ή άλλες δομικές αλλοιώσεις.

Η ολοκλήρωση του διαγνωστικού ελέγχου και μετά την διάγνωση υπογονιμότητας, ακολουθεί εξατομικευμένη προσέγγιση, η οποία βασίζεται:

Σε περιπτώσεις ήπιων διαταραχών ή ανεξήγητης υπογονιμότητας, μπορεί αρχικά να προταθεί προσεκτική παρακολούθηση της ωορρηξίας και στοχευμένος προγραμματισμός των επαφών, ιδιαίτερα όταν η ηλικία και το ωοθηκικό απόθεμα είναι ικανοποιητικά.

Όταν διαπιστώνονται διαταραχές ωορρηξίας, συνιστάται  φαρμακευτική διέγερση των ωοθηκών με στόχο την ανάπτυξη και ωρίμανση ενός ή περισσοτέρων ωοθυλακίων.

Η ανταπόκριση παρακολουθείται με υπερηχογραφικό και ορμονικό έλεγχο, ώστε να διασφαλιστεί η ασφάλεια και η αποτελεσματικότητα της διαδικασίας.

Η σπερματέγχυση ενδείκνυται σε επιλεγμένες περιπτώσεις, όπως:

Προϋποθέτει τουλάχιστον μία διαβατή σάλπιγγα και ικανοποιητικό αριθμό κινητικών σπερματοζωαρίων μετά την επεξεργασία του δείγματος.

Η εξωσωματική γονιμοποίηση αποτελεί επιλογή, όταν:

Η επιλογή του κατάλληλου πρωτοκόλλου γίνεται εξατομικευμένα, με βάση τα δεδομένα του διαγνωστικού ελέγχου.

Δεν υπάρχει μία ενιαία σταθερή θεραπεία που να ταιριάζει σε όλα τα ζευγάρια. Κάθε περίπτωση απαιτεί προσεκτική αξιολόγηση και θεραπευτικό πλάνο που λαμβάνει υπόψιν τόσο τα ιατρικά δεδομένα, όσο και τις προσωπικές ανάγκες καιτις  προτεραιότητες του ζευγαριού.